- Fikcyjne dokumenty księgowe i nieistniejące prace termomodernizacyjne;
- Zawyżanie wydatków na dokumentach księgowych, w celu maksymalizacji wysokości dotacji;
- Brak nadzoru nad jakością wykonanych prac;
- Prace termomodernizacyjne nieuzasadnione ekonomicznie, skutkujące narażeniem beneficjentów Programu na wysokie koszty eksploatacji instalacji C.O.;
- Bezpodstawne odstępowanie od umów, pomimo braku wystąpienia okoliczności, które uzasadniałyby możliwość wycofywania się z podpisanych kontraktów;
- Brak zwrotu zaliczek pobranych w ramach dotacji, pomimo przekroczenia terminów umownych na realizację przedsięwzięcia termomodernizacyjnego;
To tylko niektóre nieprawidłowości, które ujawniono w trakcie realizacji Programu „Czyste Powietrze” na przestrzeni ostatnich, kilku lat. Nieprawidłowości, które dzięki planowanej – w niedalekiej przyszłości, interwencji samego ustawodawcy, nie powinny już się powtarzać!
Reforma Programu „Czyste Powietrze”
31 marca 2025 r. ruszył nabór wniosków w nowej wersji Programu „Czyste Powietrze”. Reforma ma zapobiegać nadużyciom, które ciężko wymienić w niniejszym artykule, a które w głównej mierze obciążają często nieświadomych i niewinnych beneficjentów ostatecznych Programu.
Czy aby na pewno?
Problemy z realizacją Programu „Czyste Powietrze”
Z końcem roku 2025, problem z realizacją Programu „Czyste Powietrze”, trafił także do mojej Kancelarii. Umowa z nierzetelnym Wykonawcą podpisana w marcu 2024 r. Dotacja, a raczej jej zaliczka w wysokości 50 % ogólnie przyznanych środków, przekazana na konto firmy, która miała termomodernizować budynek mieszkalny.
Konstrukcja przedstawionej mi do analizy umowy pozwala twierdzić, że przedstawiciele Wykonawcy zapewniali o tym, że „wszystkim się zajmą”. Pan / Pani tylko podpisze, a „my wszystko załatwimy”. Nowy piec, pompa ciepła, stolarka okienna i ocieplenie budynku. Wystarczy tylko kilka podpisów.
W sierpniu 2025 r., a więc po nowelizacji zasad realizacji Programu i zaledwie na 4 miesiące przed obowiązkiem złożenia wniosku końcowego o płatność, do mojego Klienta dociera jednak oświadczenie woli o odstąpieniu od umowy. Jak wyjaśniono w krótkim i dość skąpym w uzasadnienie piśmie, zaistniały okoliczności polegające na „(…) braku możliwości montażu elementów Przedmiotu Umowy w ramach Wynagrodzenia określonego w …” Umowie, w konsekwencji czego Wykonawca nie ma możliwości wykonania montażu zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz standardami obowiązującymi w samym przedsiębiorstwie Wykonawcy.
Co ważne! Pomimo odstąpienia od umowy, Wykonawca nie zwrócił pobranej z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej dotacji (zaliczka w wymiarze 50 % kwoty całego dofinansowania projektu). Nie odpowiedział też, na wezwanie przedsądowe do jej zwrotu.
Czy to może być prawda? Przecież to Klient jest stroną umowy o przyznanie dotacji. Pomoc ta, została jednak pobrana przez wyznaczonego przez niego pełnomocnika (w tym przypadku Wykonawcę) i na tej podstawie, przekazana właśnie na jego rachunek bankowy.
Niestety tak!
Umowa o termomodernizację budynku mieszkalnego w ramach Programu „Czyste Powietrze”
Przypomnę więc kilka zasad ogólnych, rządzących umową o wykonanie termomodernizacji budynku mieszkalnego.
Co do zasady, umowa o termomodernizację budynku mieszkalnego powinna zostać zakwalifikowana do umów nazwanych, opisanych w Kodeksie cywilnym, określanych mianem „umów o dzieło” (art. 627 i następne).
Oznacza to, że w sytuacji, w której strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać jego podwyższenia, nawet w sytuacji, w której w czasie, w którym zawierano umowę, nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac. Takie wynagrodzenie, może podwyższyć tylko sąd, a to w sytuacji, w której wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą.
Z kolei, jeżeli w toku wykonywania dzieła zajdzie konieczność przeprowadzenia prac, które nie były przewidziane w zestawieniu prac planowanych będących podstawą obliczenia wynagrodzenia kosztorysowego, przyjmujący zamówienie, może żądać podwyższenia wynagrodzenia tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mógł przewidzieć konieczności prac dodatkowych.
Dopóki dzieło nie zostało ukończone, zamawiający może w każdej chwili od umowy odstąpić płacąc umówione wynagrodzenie. Jednakże w wypadku takim zamawiający może odliczyć to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu niewykonania dzieła.
W samej umowie można zastrzec także na rzecz jednej lub obu stron, prawo do odstąpienia od umowy. Uprawnienie to nie zmienia jednak faktu, że należytą staranność dłużnika w trakcie wykonywania umowy, zawartej w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą, określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności.
Jak pozwalają twierdzić powyżej przywołane przepisy, wykonawca, który w ramach prowadzonego przez siebie przedsiębiorstwa zawodowo trudni się wykonywaniem prac termomodernizacyjnych, nie może liczyć na ulgowe traktowanie. Określone przez niego kosztorysowo lub ryczałtowo wynagrodzenie, podlega ochronie prawnej, a sam Kodeks cywilny, przenosi odpowiedzialność za jego prawidłowe ustalenie właśnie na Wykonawcę, w tym przypadku – przyjmującego zamówienie.
Z kolei, jeżeli w samej umowie o wykonanie prac termomodernizacyjnych nie uregulowano kwestii odstąpienia od umowy, wierzyciel (beneficjent programu), może skutecznie domagać się wykonania umowy, a w przypadku zwłoki dłużnika (wykonawcy), odstąpić od umowy i wykonać prace we własnym zakresie. W tym ostatnim przypadku, nierzetelnego wykonawcę obciąża obowiązek naprawienia szkody, z powodu zwłoki, w realizacji zobowiązań umownych.
Problem w tym, że wspomniany powyżej „nierzetelny wykonawca”, nie dość, że nie wykonał prac termomodernizacyjnych, nie zwrócił także pobranej zaliczki (tak – pomimo, że sam odstąpił z przyczyn nieuzasadnionych od umowy). Wykonawca nie odpowiedział także na przedsądowe wezwanie do zwrotu dotacji.
Co więc takiej sytuacji zrobić?
Specustawa „o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze””
Z pomocą ma przyjść tzw. „specustawa”, procedowana pod nazwą „o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze””. Projekt ustawy jest żywo komentowany w środowisku i co do zasady, ma pomóc oszukanym beneficjentom Programu, w realizacji obowiązku dochodzenia zwrotu „zawłaszczonych” dotacji. W niektórych przypadkach, Państwo będzie mogło przejąć ciężar dochodzenia zwrotu dotacji, a sami beneficjenci, będą mogli liczyć na rozłożenie obowiązku jej zwrotu na raty, bądź w ogóle – jej całkowite umorzenie. Tego rodzaju przywileje, najprawdopodobniej zastrzeżone zostaną konkretną aktywnością po stronie beneficjenta dotacji.
Projekt ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”
Podstawowe założenia projektu ustawy przedstawiono na stronie internetowej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów:
Surowe fakty na temat zasad realizacji Programu „Czyste Powietrze”, w edycji 2024 i wcześniej
Czy to wystarczy? Moim zdaniem nie! Jednak aby każdy z Nas mógł odpowiedzieć sobie samodzielnie na tak zadane pytanie, poniżej przedstawiam kilka istotnych, surowych faktów.
- Stronami umowy o przyznanie dotacji na termomodernizację budynku jest Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (dalej – WFOŚiGW) oraz beneficjent dotacji, tzn. właśnie Ty;
- Obowiązek zwrotu ewentualnie, nienależnie pobranej dotacji, obciąża Ciebie, a nie samego Wykonawcę, który skorzystał z przyznanej dotacji, działając przecież w Twoim imieniu;
- O tym czy „specustawa” będzie adresowana konkretnie w Twoją stronę, a jeżeli tak, to na jakich zasadach, przekonasz się dopiero po wejściu w życie przepisów;
- Podstawowym założeniem „specustawy” nie jest całkowite zwolnienie beneficjentów dotacji z odpowiedzialności za nieprawidłową realizację Programu, a na nich samych, nałożone zostaną konkretnie wskazane obowiązki (np. konieczność złożenia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa);
- Z samego założenia – „specustawa”, najprawdopodobniej nie będzie regulować także kwestii związanych z obowiązkiem rozliczenia dotacji, w sytuacjach w których Wykonawca, z przyczyn obiektywnych i niedających się przewidzieć, nie mógł wykonać umowy;
- „specustawa” może także nie regulować wszystkich sytuacji faktycznych, a chociażby takich, w których prace termomodernizacyjne zostały już rozpoczęte, lecz nie zostały jeszcze zakończone (np. wykonano już audyt energetyczny budynku);
Co zrobić, gdy nie możemy rozliczyć dotacji z Programu „Czyste Powietrze”
Czy więc warto oczekiwać na interwencję samego ustawodawcy licząc, że „specustawa” załatwi wszystkie nasze problemy, a swoim zakresem przedmiotowym obejmie wszystkich poszkodowanych?
Moim zdaniem nie!
W dniu dzisiejszym, jesteśmy w stanie ocenić rzetelność postępowania wybranego przez Nas Wykonawcy i co ważne, możemy skutecznie egzekwować swoje prawa na drodze postępowania sądowego. O tym czy ustawa w ogóle wejdzie w życie, a jeżeli tak – kogo konkretnie będzie dotyczyć, przekonamy się za kilka, a może nawet kilkanaście miesięcy. W tym czasie, jesteśmy w stanie konkretnie działać, skutecznie dochodząc swoich praw na gruncie prawa cywilnego. Czy faktycznie będziemy potrzebowali pomocy „specustawy” – jak rasowy prawnik odpowiem – „to się dopiero okaże”. Niektóre sprawy kończą się na etapie przedsądowym, inne już po wydaniu samego nakazu zapłaty, a na zakończenie jeszcze innych, zmuszeni jesteśmy oczekiwać nawet przez kilkanaście miesięcy!
Kierując się doświadczeniem nabytym w trakcie kilkunastoletniej praktyki zawodowej przypominam, jeżeli chcesz na kogoś liczyć – licz tylko na siebie!
Niejednokrotnie, miałem już możliwość przekonać się także, że szybka interwencja prawna, może uchronić Nas także przed całkowicie, bądź częściowo bezskuteczną egzekucją.
Zapraszam więc do mojej Kancelarii, po rzetelną analizę sytuacji prawnej, w której Państwo się znaleźli. O tym czy podejmiemy konkretnie wskazane kroki prawne, zdecydujemy razem, szacując w sposób wyważony i zdroworozsądkowy, ewentualne ryzyko.
Stan prawny na dzień: 4 stycznia 2026 r.
r. pr. Grzegorz Rajski
